Іргетасқа арматураны қалай есептеу керек

Арматура — бетоннан кейінгі іргетасқа кететін екінші ірі шығын. Оны «көзбен» сатып алу артық тонналарға ақша төлеуді немесе жетпей қалған өзектерді күтіп, құрылысты тоқтатуды білдіреді. Бұл мақалада — таспалы, плиталы және бағаналы іргетастың арматуралық қаңқасы қалай құрылады, қандай диаметр алу керек, метр мен килограмды қалай есептеу керек және қанша байлау сымы қажет. Барлығы 10 × 10 м үйдің мысалында.

Іргетасқа арматура не үшін керек

Бетон сығылуға жақсы, ал созылу мен иілуге нашар жұмыс істейді. Іргетас үнемі иіледі: астындағы топырақ біркелкі шөкпейді, қыста оны көпсу күштері итереді, сейсмикалық аудандарда көлденең соққылар қосылады. Болат арматура созатын күштерді өзіне алады, ал бетон оны тоттанудан қорғайды.

Сондықтан үш нәрсе маңызды: өзектердің дұрыс класы мен диаметрі, олардың қимада орналасуы және арматура айналасындағы бетон қалыңдығы — қорғаныш қабаты.

Қандай арматура керек

• Бойлық өзектер — А500С класты бұдырлы арматура (ескі атауы А3). Бұдыр бетонмен ілінісе түседі, ал «С» әрпі болатты дәнекерлеуге болатынын білдіреді. Оны А500С бұдырлы арматура бетінен сатып алуға болады.
• Қамыттар мен көлденең өзектер — диаметрі 6–8 мм тегіс А240 (А1) арматура: ол жарықшақсыз оңай иіледі.
• Байлау сымы — түйіндердегі өзектерді жалғауға арналған 1,2–1,4 мм күйдірілген сым.

Шыныпластик арматура жеңіл құрылыстарға — моншаға, гаражға, жолдарға жарайды. Тұрғын үйге, әсіресе Алматы мен басқа сейсмикалық аудандарда, жобалаушылар болат арматураны қарастырады.

Таспалы іргетас: қаңқа қалай құрылады

Таспаның қаңқасы — қамыттармен жалғанған екі көлденең тор (жоғарғы және төменгі).

Бойлық өзектер

• Биіктігі 0,6–0,8 м-ге дейінгі таспаға әдетте 4 өзек жеткілікті: екеуі жоғарыда, екеуі төменде.
• Биіктігі 0,8 м-ден асатын немесе ені 0,4 м-ден кең таспаға орта қатар қосылады немесе 6 және одан көп өзек қойылады.
• Нормалар бойынша бойлық арматураның ең аз ауданы — таспа қимасы ауданының 0,1 %-ы. 0,4 × 1,0 м таспа үшін бұл 4 см², яғни кемінде төрт Ø12 өзек (4,52 см²).
• Бойлық өзектердің диаметрі — кемінде 10 мм, ал таспа жағының ұзындығы 3 м-ден асса — кемінде 12 мм.

Қамыттар

• Қамыттар Ø6–8 мм тегіс арматурадан жасалады.
• Қамыттардың қадамы — 300 мм-ден және таспа биіктігінің төрттен үшінен аспайды. Бұрыштарда және қабырғалар түйісетін жерлерде қадам екі есе азайтылады.
• Биік таспаларға (0,8 м-ден жоғары) тік өзектер 8 мм-ден жіңішке алынбайды.

Қорғаныш қабаты

Арматурадан бетон бетіне дейінгі қашықтық:

• 40 мм — таспа астында бетон дайындығы болса;
• 70 мм — бетон тікелей топыраққа немесе құм жастыққа құйылса.

Қаңқа кірпішке немесе тасқа емес, пластик фиксаторларға немесе бетон төсемдерге қойылады — тастардың айналасында кейін бос орындар қалады.

Бұрыштар мен түйіспелер

Ең жиі кездесетін қате — бұрышта өзектерді жай айқастырып қою. Сонда бұрыш әлсіз жер болып қалады. Дұрысы — өзектерді Г тәрізді иіп, көрші жаққа кемінде 40–50 диаметр кіргізу немесе қосымша Г және П тәрізді элементтер қою.

Сейсмикалық аудандағы іргетас

Алматы мен тау бөктері сейсмикалығы жоғары аудандарға жатады, мұнда арматуралауға қойылатын талаптар қатаңырақ. Оларды ҚР ЕЖ 2.03-30 «Сейсмикалық аймақтардағы құрылыс» белгілейді, ал нақты шешімдерді жобалаушы қабылдайды. Жалпы қағидаттары:

• Таспа тұйық болуы тиіс. Сыртқы және ішкі көтергіш қабырғалар есік ойықтарының астында үзіліссіз бірыңғай контурға байланады.
• Қаңқа үздіксіз. Бойлық өзектер қабырғалардың жанында үзілмей, барлық бұрыштар мен түйіспелер арқылы анкерленіп өтеді.
• Қамыттар жиірек. Бұрыштарда, түйіспелерде және қабырға аралықтарының астында қадам азайтылады, ал қамыттардың өзі тұйық жасалады.
• Қабырғаларға шығарылымдар. Іргетастан өзекшелер мен сейсмикаға қарсы белдеулерге арналған тік арматура шығарылымдары қалдырылады — олардың орны қабырғалар жоспарымен сәйкес келуі керек.
• Бетон B20-дан төмен емес және өзектердің айналасында бос орын қалмауы үшін мұқият дірілдету.

Осыған байланысты Алматыда іргетасқа кететін арматура шығыны сейсмикалық емес аудандардағы үлгілік есептерден едәуір көп: бұрыштық элементтер, жиі қамыттар мен шығарылымдар қосылады. Жоба болмаса, сметаға қор салып, арматуралау сызбасын міндетті түрде конструкторға көрсетіңіз: мұнда қаңқадан үнемдеу бәрінен қымбатқа түседі.

Таспалы іргетасқа есептеу мысалы

Бір ішкі көтергіш қабырғасы бар 10 × 10 м үй: таспаның жалпы ұзындығы — 50 м, қимасы 0,4 × 1,0 м.

Бойлық арматура:

1. Биіктігі 1 м таспа — 6 өзек Ø12 А500С аламыз (екеуден үш қатар).
2. Ұзындығы: 50 м × 6 = 300 м.
3. Қабаттасулар мен бұрыштық элементтер: өзектер 11,7 м-ден, қабаттасу шамамен 0,5 м (40 диаметр) — шамамен 5 % қосамыз.
4. Барлығы: 300 × 1,05 = 315 м.
5. Салмағы: Ø12 өзектің 1 м-і 0,888 кг тартады, демек 315 × 0,888 ≈ 280 кг.

Қамыттар:

1. 50 мм қорғаныш қабатын ескергендегі қамыт өлшемі: 0,3 × 0,9 м, периметрі 2,4 м және иілуге 0,1 м — 2,5 м.
2. 0,3 м қадаммен саны: 50 / 0,3 ≈ 167, бұрыштарды ескергенде — шамамен 180 дана.
3. Ұзындығы: 180 × 2,5 = 450 м Ø8 А240.
4. Салмағы: 450 × 0,395 ≈ 178 кг.

Байлау сымы:

1. Түйіндер: 180 қамыт × 6 өзек ≈ 1 080.
2. Бір түйінге шамамен 0,3 м сым кетеді — 325 м.
3. 1,2 мм сымның бір метрі шамамен 9 г тартады: шамамен 3 кг. 5 кг қорымен алыңыз.

Таспаға барлығы: шамамен 0,3 т Ø12 бұдырлы арматура, 0,18 т Ø8 тегіс арматура және 5 кг байлау сымы. Өз өлшемдеріңізге арматура калькуляторында қайта есептеуге болады.

Арматураның бір метрінің салмағы

Металл базалары арматураны тоннамен сатады, ал біз метрмен есептейміз. Аудару кестесі:

Бағаларды салыстырғанда оларды бір өлшем бірлігіне аударыңыз: Ø12 метрінің бағасы = тонна бағасы × 0,888 / 1 000.

Плиталы іргетас

Монолитті плита екі бағытта да 150–200 мм қадаммен Ø12–16 өзектерден жасалған екі тормен — төменгі және жоғарғы — арматураланады. Торларды биіктігі бойынша сол арматурадан жасалған тірек элементтермен («бақалармен» немесе «үстелшелермен») ажыратады.

Мысал: 10 × 10 м плита, қадамы 200 мм, Ø12 өзектер.

1. Бір тордың бір бағытында: 10 / 0,2 + 1 = 10 м-ден 51 өзек — 510 м.
2. Екі тор, екі бағыт: 510 × 4 = 2 040 м.
3. Қабаттасулармен (+5 %): шамамен 2 140 м — бұл 1,9 т Ø12 арматура.
4. Тірек элементтер: әдетте әр 1 м²-ге біреуден — Ø10–12-ден шамамен 1 м-ден 100 дана.

Плитаға сол үйдің таспасынан бірнеше есе көп арматура керек екені көрініп тұр. Есесіне ол әлсіз және көпсігіш топырақта жақсырақ жұмыс істейді.

Бағаналы және қадалы іргетас

Диаметрі 200–300 мм бағанға немесе қадаға 300 мм қадаммен Ø6–8 қамыттармен байланған Ø10–12 3–4 тік өзектен тұратын қаңқа қойылады. Бағаналардан шыққан арматура ростверкке — үстіндегі бетон арқалыққа — кемінде 30–40 диаметрге кіруі тиіс. Ростверк таспа сияқты арматураланады.

Дәнекерлеу ме, әлде байлау ма

Іргетас қаңқасын сыммен байлаған дұрыс. Байланған түйін шағын жылжуларға жол береді және болатты әлсіретпейді. Дәнекерлеуге тек А500С класты болат үшін, оның өзінде технологияны сақтағанда ғана рұқсат етіледі. А400 арматурасын (35ГС болаты) дәнекерлеуге болмайды: жік тұсында ол морт болады.

Байлау үшін ілмек немесе байлау тапаншасы қолданылады. Көлем үлкен болса, тапанша тез өтеледі: ол түйінді бір секундта байлап, сымды үнемдейді.

Қаңқаны жинау тәртібі

1. Орды дайындаңыз: түбін тегістеп, құм жастық төсеңіз және мүмкіндік болса, 50–100 мм бетон дайындығын жасаңыз.
2. Төменгі қатарға арналған фиксаторларды шамамен 1 м қадаммен жайыңыз.
3. Төменгі бойлық өзектерді төсеп, қамыттарды қажетті қадаммен кигізіңіз.
4. Жоғарғы өзектерді көтеріп байлаңыз, содан кейін орта қатарды, егер ол болса.
5. Бұрыштық элементтер мен ішкі қабырғалардың түйіспелерін жинаңыз.
6. Қорғаныш қабатын барлық жағынан тексеріп, тек содан кейін бетон құйыңыз.

Арматураны артық төлемей қалай сатып алу керек

• Метрмен есептеп, тоннамен сатып алыңыз. Бағаларды жоғарыдағы кесте бойынша салыстырыңыз.
• Өзек ұзындығын ескеріңіз. Стандарты — 11,7 м. Көлікте орын болмаса, базада өлшемге кесіп беруді сұраңыз: бұл объектіде тегістегішпен кескеннен арзанырақ.
• Таңбалау мен сертификатты тексеріңіз. Буманың белгісінде — класы, диаметрі, болат маркасы, стандарты (МЕМСТ 34028-2016 немесе МЕМСТ 5781-82).
• Тат — бас тартуға себеп емес. Жеңіл тат кедергі келтірмейді, ал қабыршақтанған қақты төсер алдында тазалайды.
• Кесінділер мен қабаттасуларға 5–7 % қор алыңыз.

Арматураланған іргетасқа арналған бетон — B15–B20-дан төмен емес; оған цементті қалай таңдау керегін «Іргетасқа цементті қалай таңдау керек» мақаласынан оқыңыз. Тауарлық бетонға тапсырыс бергенде қоспаның жылжымалылығын нақтылаңыз: тығыз арматуралау жылжымалырақ бетонды талап етеді.

Жиі кездесетін қателер

• Қаңқа қалыптың түбінде жатыр. Төменгі өзектер қорғаныш қабатсыз қалып, тотығады.
• Бұрыштардағы өзектер жай айқастырылған. Бұрыш байланбаған және бірінші болып жарылады.
• Барлық қабаттасу бір жерде. Өзектердің түйіспелерін бір-бірінен кемінде бір метрге алшақ орналастыру керек.
• Қамыттар тым сирек. Құю кезінде қаңқа «жүріп», өзектер ығысады.
• А400 арматурасын дәнекерлеу. Жік тұсында болат морт болады.

Сұрақтар мен жауаптар

Таспалы іргетасқа арматураның қандай диаметрі керек?

Жеке үй үшін бойлық өзектер әдетте Ø12 мм А500С класты, таспа жақтары 3 м-ге дейін болса, Ø10 рұқсат етіледі. Қамыттар — Ø6–8 мм тегіс арматура. Нақты диаметрді жоба анықтайды.

Таспаға неше өзек қою керек?

Таспа биіктігі 0,6–0,8 м-ге дейін болса — 4 өзек, жоғарыда және төменде екеуден. Биігірек немесе кеңірек таспаға арматура ауданы қиманың 0,1 %-ынан кем болмауы үшін 6 және одан көп өзек.

10 × 10 іргетасқа қанша арматура керек?

Қимасы 0,4 × 1,0 м, ұзындығы 50 м таспаға — шамамен 0,3 т Ø12 бұдырлы арматура және қамыттарға 0,18 т Ø8 тегіс арматура. 10 × 10 м монолитті плитаға — шамамен 1,9 т Ø12 арматура.

Іргетасқа арналған арматураны дәнекерлеуге бола ма?

Тек «С» әрпі бар А500С арматурасын дәнекерлеуге болады. Әдетте қаңқа сыммен байланады: бұл сенімдірек және болатты әлсіретпейді.

Бетонның қорғаныш қабаты қандай болуы керек?

Іргетас үшін — бетон дайындығы болса 40 мм, бетон тікелей топыраққа құйылса 70 мм. Осы өлшемді сақтау үшін қаңқа фиксаторларға көтеріледі.